Over dementie en je partner verliezen
Over afscheid nemen, herinneringen die vervagen en een bijzonder moment van herkenning.
Wat gebeurt er als je partner overlijdt, maar je door dementie niet altijd meer begrijpt wat er om je heen gebeurt? Hoe neem je afscheid van iemand met wie je misschien wel je hele leven hebt gedeeld? Van iemand die jarenlang zo vanzelfsprekend bij je hoorde?
Het zijn vragen waar families soms mee worstelen. Want betrek je iemand met dementie bij het afscheid? Begrijpt diegene wat er gebeurt? En doe je er goed aan om iemand met dit verdriet te confronteren?
Als uitvaartbegeleider vind ik dit belangrijke vragen. Want ook wanneer iemand dementie heeft, blijft diegene een echtgenoot, echtgenote of levenspartner. Iemand met een eigen geschiedenis, gevoelens en een leven vol gedeelde herinneringen.
Een bijzondere ervaring tijdens mijn werk liet mij opnieuw zien hoe waardevol het kan zijn om iemand met dementie de ruimte te geven om afscheid te nemen.
Een onverwacht moment van herkenning
Een dame met dementie had haar man verloren. Ik mocht zijn uitvaart verzorgen.
Mevrouw was aanwezig bij de laatste verzorging van haar man. Terwijl mijn collega’s van het zorgteam met aandacht en respect bezig waren, zat zij rustig in de ruimte. Ze leek vooral in haar eigen wereld te zijn. Af en toe keek ze omhoog en zachtjes zat ze wat in zichzelf te neuriën. Het was moeilijk in te schatten wat ze meekreeg van wat er om haar heen gebeurde.
En toen, van het ene op het andere moment, gebeurde er iets bijzonders. Opeens was er een heel helder moment. Ze keek, met letterlijk heldere blauwe ogen, naar de man die daar lag en herkende hem.
‘Dat is mijn man.‘
Een paar eenvoudige woorden, maar op dat moment zo ongelooflijk bijzonder. Dit was haar man. De persoon met wie ze haar leven had gedeeld. De man met wie ze kinderen heeft gekregen. Met wie ze zoveel gewone en bijzondere momenten had meegemaakt.
Het was een ontroerend moment dat me altijd zal bijblijven. Ze zei het twee keer, keek ons in de kamer aan en boog haar hoofd en begon weer te neuriën. Wat zij op dat moment precies begreep, dacht of voelde, zullen we nooit weten. En ook niet of ze zich dat moment later nog kon herinneren, maar ze was erbij. Ze kreeg de gelegenheid om aanwezig te zijn bij de laatste verzorging van haar man. En juist op dat moment herkende ze hem.
Voor mij maakte die ervaring opnieuw duidelijk waarom we iemand met dementie niet bij voorbaat buiten een afscheid moeten houden.
Dementie betekent niet dat verdriet verdwijnt
Wanneer iemand dementie krijgt, verandert er veel. Herinneringen kunnen vervagen, gesprekken worden moeilijker en het besef van tijd kan veranderen. Soms herkent iemand zelfs de meest vertrouwde gezichten niet meer, maar dat betekent niet dat gevoelens verdwijnen.
Volgens Alzheimer Nederland en de informatie op Dementie.nl kunnen mensen met dementie nog steeds verdriet, gemis en verbondenheid ervaren. Alleen is het niet altijd eenvoudig om die gevoelens te herkennen of onder woorden te brengen. Ook de Britse Alzheimer’s Society benadrukt dat mensen met dementie verdriet kunnen ervaren na het overlijden van iemand die dichtbij hen stond.
Dat verdriet kan zich op verschillende manieren uiten. De één huilt of vraagt voortdurend naar de overleden partner. Een ander wordt stiller, onrustiger of zoekt naar iemand die er niet meer is. Soms merkt de omgeving nauwelijks iets aan iemands gedrag. Dat laatste betekent niet automatisch dat het verlies geen betekenis heeft.
Misschien lukt het niet meer om te begrijpen waarom een vertrouwde stoel leeg blijft. Of waarom die ene stem niet meer klinkt. Maar de afwezigheid van iemand die jarenlang onderdeel was van het dagelijks leven, kan nog steeds worden ervaren. En juist dan zijn nabijheid, geduld en vertrouwde mensen ontzettend belangrijk.
Vertel je iemand met dementie dat de partner is overleden?
Dit is misschien wel een van de moeilijkste vragen voor familieleden. Je wilt eerlijk zijn. Tegelijkertijd wil je iemand die toch al kwetsbaar is, niet onnodig verdriet doen. Stel dat een vrouw met dementie iedere ochtend vraagt waar haar man is. Vertel je haar dan steeds opnieuw dat hij overleden is?
De Alzheimer’s Society beschrijft dat hier geen standaard antwoord op bestaat. Voor sommige mensen is het belangrijk om te horen wat er is gebeurd. Het geeft hen de gelegenheid om verdriet te ervaren en op hun eigen manier afscheid te nemen, maar bij anderen kan het opnieuw vertellen van het overlijden ervoor zorgen dat zij telkens weer dezelfde schok ervaren. Alsof ze het nieuws voor de eerste keer horen. Dat kan bijzonder ingrijpend zijn.

Daarom is het belangrijk om niet alleen te kijken naar wat iemand zich nog kan herinneren, maar vooral naar wat diegene op dat moment nodig heeft. Soms helpt het om rustig en duidelijk uit te leggen wat er is gebeurd. Op een ander moment is het misschien beter om vooral aandacht te geven aan het gevoel achter de vraag.
Wanneer iemand bijvoorbeeld vraagt: ‘Waar is mijn man?’, kan het helpen om eerst te onderzoeken wat er achter die vraag schuilgaat. Is iemand ongerust? Voelt diegene zich alleen? Of wil iemand gewoon even over zijn of haar partner praten? Het gaat niet altijd om het geven van een feitelijk antwoord. Soms gaat het vooral om gehoord worden, geruststelling en een vertrouwd gevoel.
Dementie.nl adviseert om zorgvuldig te kijken hoe iemand reageert op het nieuws van een overlijden en daarbij rekening te houden met de emotionele draagkracht van die persoon. Het kan verstandig zijn om hierover te overleggen met familie, verzorgenden of een casemanager dementie.
Mag iemand met dementie aanwezig zijn bij een uitvaart?
Wat mij betreft begint die vraag niet met wat iemand allemaal niet meer kan. Ik kijk liever eerst naar wat er nog wél mogelijk is. Want waarom zou iemand die misschien vijftig of zestig jaar met een partner heeft samengeleefd, niet de gelegenheid krijgen om afscheid te nemen?
Tegelijkertijd vraagt dit om zorgvuldigheid. Niet iedereen met dementie kan een lange afscheidsplechtigheid aan. Een volle aula, onbekende gezichten, muziek en veel emoties kunnen overweldigend zijn. Ook het zien van de overleden partner kan verwarring of verdriet oproepen, maar dat betekent niet dat aanwezigheid bij een afscheid onmogelijk is.
Alzheimer Nederland heeft in het tijdschrift Hoofdzaak aandacht besteed aan het betrekken van nabestaanden met dementie bij een uitvaart. Daarbij wordt onder andere gewezen op het belang van een rustige omgeving, overleg met de zorginstelling en een vertrouwd persoon die kan ondersteunen als het afscheid te veel wordt.
Soms is er meer mogelijk dan een familie vooraf had gedacht. Misschien kan iemand de hele plechtigheid bijwonen. Misschien alleen het eerste gedeelte. Of is een klein, persoonlijk afscheid vooraf veel prettiger. Het belangrijkste is dat we kijken naar de persoon zelf. Naar wat hij of zij aankan, waar iemand zich veilig bij voelt en hoe diegene vroeger in het leven stond. En dat we, waar mogelijk, ook luisteren naar wat iemand zelf aangeeft.
Afscheid nemen hoeft niet groots te zijn
Bij een uitvaart denken we vaak aan een afscheidsdienst. Aan muziek, toespraken, bloemen en mensen die samenkomen om herinneringen te delen, maar afscheid nemen kan ook veel kleiner zijn. Juist voor iemand met dementie kan een rustig en vertrouwd moment van grote waarde zijn.
Denk bijvoorbeeld aan samen even bij de overledene zitten. Een hand vasthouden. Een favoriete foto bekijken. Luisteren naar muziek die vroeger vaak samen werd gedraaid. Of aanwezig zijn bij de laatste verzorging, zoals de dame uit mijn verhaal. Soms kan het helpen om iemand iets vertrouwds mee te geven. Een foto, een sjaal of een ander persoonlijk voorwerp dat aan de overleden partner herinnert.

Volgens de Alzheimer’s Society kunnen vertrouwde muziek, foto’s en persoonlijke bezittingen mensen met dementie helpen om verbinding te ervaren met iemand die ze verloren hebben. Het is daarbij niet noodzakelijk dat iemand precies begrijpt waarom iets gebeurt. Ook zonder veel woorden kan er ruimte zijn voor nabijheid en verbondenheid. En soms is alleen samen zijn al voldoende.
Als herinneringen vervagen, blijft de behoefte aan geborgenheid
Wat dementie zo ingrijpend maakt, is dat het niet alleen invloed heeft op het geheugen. Het verandert vaak ook de manier waarop mensen hun omgeving beleven. Iemand kan de naam van een partner vergeten, terwijl een vertrouwd liedje nog iets oproept. Een foto kan herkenning geven, maar ook verwarring. Een aanraking kan geruststellen op een moment waarop woorden niet meer goed aankomen. Dat maakt ieder afscheid anders.
We kunnen niet zomaar aannemen dat iemand een bepaald moment begrijpt of er dezelfde betekenis aan geeft als wij, maar we kunnen wel zorgen voor rust, een veilige omgeving en mensen die vertrouwd zijn.
We kunnen blijven kijken naar de mens achter de dementie.
Naar de vrouw die jarenlang met haar man aan de keukentafel zat. Naar de echtgenoot die samen met zijn vrouw kinderen grootbracht. Naar de geliefden die samen oud zijn geworden, want achter de dementie zit nog altijd een heel leven. Een leven vol gewoontes, liefde, herinneringen en verbondenheid.
En hoe gaat het na de uitvaart?
Wanneer de uitvaart achter de rug is, begint voor de nabestaanden vaak een nieuwe periode. Dat geldt ook voor iemand met dementie. Misschien vraagt iemand nog regelmatig naar de overleden partner. Misschien is er onrust op de momenten waarop ze normaal gesproken samen koffie dronken of naar bed gingen. Soms lijkt het alsof iemand het overlijden helemaal vergeten is.
De Alzheimer’s Society beschrijft dat veranderingen in stemming of gedrag kunnen samenhangen met verdriet en gemis. Zeker wanneer iemand niet meer goed kan vertellen wat er aan de hand is. Voor familieleden kan dat moeilijk zijn. Zij hebben zelf hun vader, moeder of andere dierbare verloren. Tegelijkertijd proberen ze de achterblijvende partner met dementie zo goed mogelijk te begeleiden. Dat vraagt soms veel geduld en begrip.
Een vertrouwde dagelijkse routine kan houvast bieden. Net als regelmatig bezoek, samen foto’s bekijken of praten over mooie herinneringen. En soms vraagt iemand voor de zoveelste keer naar de overleden partner. Dan hoeft niet iedere keer het overlijden opnieuw centraal te staan. Het kan ook helpend zijn om samen stil te staan bij wat iemand voelt of mist. Want ook als de herinnering aan het overlijden vervaagt, kan de behoefte aan nabijheid en geruststelling blijven bestaan.
Samen kijken naar wat mogelijk is
Tijdens het regelen van een uitvaart bespreek ik met families wat zij belangrijk vinden voor het afscheid. Wanneer er een partner met dementie achterblijft, vraagt dat om wat extra aandacht.
Hoe gaat het op dit moment met hem of haar? Wat begrijpt iemand nog van de situatie? Hoe reageert diegene op verdrietige gebeurtenissen? En wie kan tijdens het afscheid een vertrouwd gezicht zijn? Soms is het prettig om vooraf met de familie en de betrokken zorgverleners te overleggen.
Misschien kan de partner met dementie op een rustig moment afscheid nemen, zonder andere aanwezigen. Of kan er tijdens de plechtigheid een vertrouwd familielid naast hem of haar zitten. Ook kan het fijn zijn om af te spreken dat iemand de ruimte rustig kan verlaten wanneer het te veel wordt. Dat hoeft helemaal geen ingewikkelde organisatie te zijn. Vaak zit de oplossing juist in kleine aanpassingen.
En natuurlijk zijn er situaties waarin deelname aan een uitvaart niet passend is. Bijvoorbeeld wanneer iemand ernstig overprikkeld raakt of veel angst ervaart. Ook dan kunnen we samen zoeken naar een andere manier om aandacht te geven aan het verlies. Er bestaat geen goede of foute vorm van afscheid nemen die voor iedereen geldt. Het gaat erom dat we de persoon met dementie blijven zien als iemand die erbij hoort.
Een moment dat mij bijblijft
Ik denk nog vaak terug aan die dame. Hoe ze daar rustig zat, terwijl mijn collega’s haar man verzorgden. Hoe ze af en toe wat neuriede en om zich heen keek. En hoe ze ineens, heel helder, zei:
‘Dat is mijn man.’
Wat dat moment voor haar betekende, weet ik niet. Misschien was het een kort moment van herkenning. Misschien riep het herinneringen of gevoelens op die ze niet onder woorden kon brengen.
Dat kunnen we alleen maar openlaten, maar ik ben blij dat zij erbij kon zijn. Dat er ruimte was voor haar aanwezigheid, zonder verwachtingen. Zonder dat ze iets hoefde te begrijpen, te zeggen of te doen. Gewoon omdat het haar man was. De man met wie zij haar leven had gedeeld. En omdat ook zij onderdeel was van zijn afscheid.
Dementie kan herinneringen laten vervagen, maar neemt niet vanzelfsprekend het vermogen weg om liefde, verdriet en verbondenheid te voelen. Voor mij is dat waar persoonlijke uitvaartbegeleiding om draait. Niet alleen kijken naar wat gebruikelijk is, maar vooral naar de mensen om wie het gaat. En samen zoeken naar een afscheid dat recht doet aan hun leven en hun onderlinge verbondenheid. Juist wanneer herinneringen vervagen en woorden soms ontbreken.
Met aandacht voor ieder mens. En ruimte om op je eigen manier afscheid te nemen.
Meer informatie over dementie en rouw
Wil je meer weten over het omgaan met verlies en afscheid bij dementie? Op Dementie.nl, een initiatief van Alzheimer Nederland, vind je informatie en ondersteuning. Ook de Britse Alzheimer’s Society heeft uitgebreide informatie over rouw en het betrekken van mensen met dementie bij een afscheid.
